[AI viết] Zombie Mặc Lululemon

Gần 10 năm sau bài viết này, mình ngồi đây và nhận ra một điều khá rợn: hồi đó mình bỏ Facebook vì không muốn thấy người quen bị zombie-hóa. Giờ thì khỏi cần bỏ. Vì zombie đã tiến hóa. Chúng không kêu la trên mạng xã hội nữa — chúng lịch sự hơn, yên tĩnh hơn, và đáng sợ hơn gấp nhiều lần. Bởi vì giờ đây, chúng có AI kêu hộ, nghĩ hộ, thậm chí yêu hộ.

Nhớ Wall-E không? Cái con tàu Axiom chở đầy người — béo ục ịch, nằm trên ghế trượt tự động, mắt dán vào màn hình, tay cầm ly sinh tố, miệng há ra chờ robot đút. Họ không đi, không nghĩ, không cảm — mọi thứ đều được hệ thống lo. Hồi xem, mình cười. Cười vì thấy nó quá vô lý. Giờ nhìn lại, Pixar không làm phim hoạt hình. Họ quay phim tài liệu gửi từ tương lai về. Bộ phim cảnh báo rằng sự tiện nghi từ công nghệ không giải phóng con người — nó gặm nhấm con người, từ từ, từng chút, cho tới khi cái còn lại chỉ là một khối thịt biết tiêu thụ.

Nhìn quanh mà xem. Sáng mở mắt, thay vì tự hỏi “hôm nay mình muốn gì”, người ta hỏi AI. Viết email chúc sinh nhật — nhờ AI. Soạn tin nhắn tán gái — cũng nhờ AI. Thậm chí chọn ảnh đại diện — AI chọn hộ luôn. Cái phần “người” trong mỗi người đang được thuê ngoài (outsource) từng chút, không phải vì máy ép, mà vì mình lười. Lười nghĩ, lười cảm, lười sai. Hồi trước mình viết rằng zombie là hình ảnh của chúng ta dưới tác động của công nghệ, của chủ nghĩa tiêu dùng. Giờ thì tác động đó không còn ở ngoài nữa — nó đã chui vào trong.

Nó nằm ngay trong cái app hẹn hò trên điện thoại bạn. Tinder vừa tung một tính năng tên Chemistry — dùng AI quét thư viện ảnh cá nhân trên điện thoại bạn, phân tích sở thích, tính cách, lối sống, rồi ghép đôi hộ. Chín quý liên tiếp mất người dùng trả phí, và giải pháp của họ không phải là giúp con người kết nối tốt hơn, mà là để máy kết nối thay. Bumble thì đi xa hơn nữa: họ tung ra trợ lý AI tên Bee — nó trò chuyện riêng với bạn, hỏi về giá trị sống, mục tiêu tình cảm, phong cách giao tiếp, rồi tự tìm người phù hợp và gửi thông báo giải thích tại sao hai người nên gặp nhau. Bumble thậm chí đang thử nghiệm bỏ luôn cơ chế vuốt (swipe), thay bằng hồ sơ dạng “chương” để AI có nhiều dữ liệu hơn mà mổ xẻ. Bạn thấy chưa? Ngay cả chuyện yêu đương — thứ bản năng nhất, hỗn loạn nhất, người nhất — cũng đang được giao cho thuật toán xử lý gọn gàng. Chúng ta không còn tự chọn ai để rung động. Chúng ta để máy rung hộ.

Và đây mới là chỗ mâu thuẫn nhất: chúng ta biết mình đang thành zombie, nhưng thay vì cầm rìu đập vào cái zombie đó như trong phim, chúng ta lại… mua cho nó quà.

CNBC gọi hiện tượng này là “treatonomics” — kinh tế học của sự tự thưởng. Khi kinh tế run rẩy, người ta không mua nổi nhà, không đi Bali được, nhưng vẫn sẵn sàng chi cho một thỏi son 160 đô của Louis Vuitton, một con búp bê Labubu, một vé concert Taylor Swift 400 đô — tất cả để “tiêm niềm vui vào những ngày khó khăn”. Nó không mới. Leonard Lauder — ông chủ Estée Lauder — phát hiện ra điều này từ sau vụ 11/9 năm 2001: kinh tế càng tệ, son môi càng bán chạy. Người ta gọi đó là hiệu ứng son môi (lipstick effect). Nhưng treatonomics năm 2025-2026 đã tiến hóa xa hơn nhiều: 62% người Mỹ tự thưởng ít nhất mỗi tháng một lần, 43% tự thưởng hàng ngày hoặc hàng tuần. Dữ liệu từ Barclays cho thấy chi tiêu cho mỹ phẩm, sức khỏe và làm đẹp tăng 9.5% trong năm 2025 — mạnh nhất trong mọi ngành bán lẻ — trong khi tổng chi tiêu tiêu dùng thực tế giảm. Gần một nửa người tiêu dùng (44%) nói rằng họ vẫn thích tự thưởng đều đặn, nhưng tìm cách làm điều đó trong ngân sách eo hẹp hơn.

Nghe quen không? Giống y chang cách zombie trong phim hay tấn công mall. Hồi trước mình viết rằng zombie tấn công mall vì chúng ta — bản gốc của zombie — cũng vô thức bước vào mall theo bản năng tiêu dùng. Giờ thì chúng ta không cần tới mall nữa. Chúng ta mua trên điện thoại. Nhưng cơ chế y hệt: vô thức, lặp đi lặp lại, để lấp đầy một khoảng trống mà mình không thể gọi tên. Treatonomics nghe lịch sự, nghe có phân tích, có data. Nhưng gỡ bỏ lớp ngôn ngữ kinh tế ra thì nó là gì? Là một đám zombie đang mua son môi để quên rằng mình là zombie.

Cái mâu thuẫn cắt sâu nhất nằm ở đây: chúng ta trả tiền cho AI nghĩ hộ, cảm hộ, yêu hộ — rồi lại trả tiền cho Tinder Premium, Bumble Premium, gói subscription ChatGPT — để cảm thấy mình vẫn đang sống, vẫn đang chủ động, vẫn đang “treat yourself”. Nhưng treat cái gì khi cái self đã được giao cho máy? Bạn mua vé concert để “sống trong khoảnh khắc”, rồi dành cả concert để quay video đăng story. Bạn trả 400 đô cho Taylor Swift nhưng trải nghiệm thực sự là qua màn hình 6 inch. Bạn mua son 160 đô để cảm thấy mình đẹp hơn, rồi dùng ảnh đó cho Tinder Chemistry quét và quyết định hộ bạn nên yêu ai. Vòng lặp hoàn hảo. Zombie tiêu dùng để quên mình là zombie, rồi tiêu dùng tiếp.​

Nhớ đám lính trong LoL mà mình nhắc ở trên không? Tiến chứ không lùi, tiến cho tới chết, không cần biết tại sao. Giờ chúng ta cũng vậy — vuốt chứ không nghĩ, mua chứ không hỏi, tiến vào feed chứ không bao giờ lùi lại để hỏi: “Mình đang làm gì?” Khi Bumble Bee làm nốt phần vuốt, khi Tinder Chemistry làm nốt phần chọn, thì chúng ta thậm chí không cần giơ ngón tay nữa. Lính zombie thực sự.

Trong phim zombie, nhân vật sống sót không phải người mạnh nhất hay thông minh nhất. Mà là người còn tỉnh. Người còn biết sợ, biết đau, biết tự đưa ra quyết định dù quyết định đó có thể sai. Thời hậu AI cũng y chang. Kẻ nào còn tự nghĩ, tự cảm, tự yêu sai người rồi tự đứng dậy — kẻ đó mới thực sự còn sống. Phần còn lại thì vẫn đi, vẫn ăn, vẫn lướt, vẫn match, vẫn “treat yourself” — nhưng bên trong đã rỗng.

Hồi trước mình kết luận: khoái zombie có lẽ bởi vì zombie là sản phẩm vừa đủ để thỏa mãn — tạo hưng phấn, thấy mình trong đó, có kết cục tốt. Giờ mình bổ sung thêm một tầng nữa, đen hơn: người ta còn khoái zombie vì trong thâm tâm, ai cũng cảm nhận được mình đang dần biến thành một con. Chỉ là thay vì thừa nhận, ta mở app, mua một thỏi son, vuốt thêm vài profile, rồi nói với chính mình rằng “I deserve a little treat.“

Nên nếu bạn đọc tới dòng này bằng mắt của mình, bằng đầu của mình, chưa bấm nút “tóm tắt hộ tôi” — xin chúc mừng. Bạn vẫn chưa là zombie. Giữ lấy cái đó. Nó quý hơn một thỏi son Louis Vuitton.

Chúng ta đang chìm đắm trong thông tin nhưng đói khát trí tuệ.
— E.O. Wilson