I. Kẹo và Xác Chết
Varanasi đón chúng tôi bằng kẹo.
Không phải ẩn dụ. Đó là kẹo thật — những viên đường thốt nốt bọc trong lá chuối héo, được dúi vào tay ngay khi xe đưa chúng tôi vừa bẻ vào con hẻm đầu tiên dẫn ra phía sông Hằng. Người đàn ông bán kẹo cười hở cả lợi, và chúng tôi cười lại, không hiểu gì, nuốt nguyên cái vị ngọt gắt đó vào bụng trước khi kịp nhận ra mình đang ở trong thành phố mà người ta đến để chết.
Varanasi — hay Kashi, hay Banaras — là một trong những thành phố có người ở liên tục lâu đời nhất trên hành tinh này. Người theo đạo Hindu tin rằng nếu bạn được hỏa táng ở đây, linh hồn bạn sẽ ngay lập tức đạt được moksha — giải thoát khỏi vòng luân hồi — vì chính thần Shiva ngự tại đây và sẽ thì thầm mantra vào tai người hấp hối trước khi họ nhắm mắt. Đó là lý do tại sao khắp thành phố, cứ vài chục bước lại có một đoàn người khiêng cáng phủ vải đỏ và vải vàng chạy qua. Họ chạy, không đi — bởi vì người chết cần đến Manikarnika Ghat càng nhanh càng tốt.
Lần đầu tiên tôi thấy họ, tôi không hiểu chuyện gì đang xảy ra. Một nhóm năm sáu người đàn ông đầu cạo nhẵn hô vang những tiếng gì đó rồi lao băng qua đám đông như thể đang muộn tàu, trên vai là một thứ gì đó được bọc vải. Mùi trầm hương bay ngược chiều gió. Mãi sau tôi mới biết đó là người chết. Và họ chạy như vậy bởi vì chạy là sự tôn kính — chạy để linh hồn đừng phải chờ lâu ở cõi tạm này.
Tôi nhìn theo cho đến khi họ khuất sau góc phố. Một đứa bé bên cạnh vẫn đang ngậm kẹo, mắt nhìn theo không có gì gọi là sợ hãi trong đó.
II. Manikarnika — Nơi Lửa Không Bao Giờ Tắt
Người ta nói ngọn lửa ở Manikarnika Ghat đã cháy liên tục hơn ba nghìn năm.
Tôi không biết điều đó có thực không, nhưng đêm hôm đó, khi thuyền chúng tôi từ từ trôi ngang qua Ghat, tôi thấy lửa. Không phải một đống lửa — mà là nhiều đống lửa cùng lúc, bập bùng trên những bậc đá dốc xuống mặt sông. Khói trắng cuộn lên hòa vào làn sương đêm. Bóng người đứng quanh các đống lửa im lặng đến kỳ lạ.
Người chèo thuyền nói bằng giọng bình thản như kể chuyện thời tiết: mỗi ngày có khoảng 200 đến 300 thi thể được hỏa táng ở đây. Gỗ đàn hương được mua theo cân. Gia đình giàu dùng gỗ trầm, gia đình nghèo dùng gỗ bạch dương. Người con trai cả — đầu cạo, mình khoác vải trắng — là người châm lửa. Và khi lửa tàn, người con trai sẽ dùng một cây gậy đập vỡ hộp sọ người cha, để linh hồn thoát ra.
(chụp phim ở sông Hằng)
Đêm đó, trong khoảnh khắc thuyền trôi chậm nhất ngang qua một đống lửa lớn, tôi nghe một tiếng bõm. Nhẹ, rõ, không thể nhầm lẫn. Người chèo thuyền nói không cần được hỏi: xương hông — xương hông không cháy được, người ta vứt xuống sông. Ông nói như vậy rồi nhìn ra phía khác.
Xương hông không cháy được.
Tôi không biết tại sao cái chi tiết đó lại bám vào đầu tôi lâu đến vậy. Có lẽ vì nó quá thật. Quá cụ thể. Chết không phải là một khái niệm hay một ẩn dụ thơ mộng ở Varanasi — chết ở đây có mùi, có màu, có âm thanh, và có cả những phần không cháy được rồi chìm xuống lòng sông.
III. Buổi Sáng Trên Sông
Sáng sớm hôm sau chúng tôi ra sông lúc 5 giờ. Vì người ta nói giờ đó thành phố đẹp. Và khi bình minh lên rọi vào Ghat, thành phố mở mắt ra nhìn chúng tôi, với những xác chết xen lẫn với người sống ở sông Hằng linh thiêng. Màu rất đẹp (bạn có thể xem ảnh tôi chụp để cảm nhận được 1/10 vẻ đẹp này).
Sương mù dày đến mức chỉ nhìn thấy mặt nhau cách hai mét. Mặt nước phẳng như gương đen. Tiếng mái chèo khua nhẹ. Và từ đâu đó trong làn sương, tiếng cầu kinh bắt đầu vang lên — trầm, đều, không ngắt quãng, như thể mặt đất đang tự thở.
Dần dần, khi sương tan, các Ghat hiện ra. Màu vàng của đá sa thạch. Màu đỏ của những tấm vải phơi trên lan can. Màu trắng của những người đàn ông đang ngâm mình xuống nước cầu nguyện. Màu cam của những đóa hoa cúc vạn thọ trôi lềnh bềnh. Varanasi không thức dậy — nó chưa bao giờ ngủ.
(chụp phim từ sông Hằng, buổi sáng ở Varanasi)
Chúng tôi dừng lại ở một Ghat — tôi không còn nhớ Ghat nào, chúng nhiều quá — và uống trà Chai. Người bán trà rót từ cái ấm đen xì vào những cái chén đất nung bé tẹo, kiểu chén mà sau khi uống xong người ta đập xuống nền đá cho vỡ đi vì không có nước rửa. Trà nóng hổi, ngọt gắt, thơm gừng và cardamom. Ngồi trên bậc đá nhìn ra mặt sông đang dần sáng, tôi cầm cái chén đất bé bằng lòng bàn tay mà thấy mình đang ngồi giữa một thứ gì đó rất lớn, không thể đặt tên.
Tagore viết trong Gitanjali — tập thơ mà ông dịch từ tiếng Bengali sang tiếng Anh và nhận giải Nobel năm 1913:
“Ôi cái chết, sự viên mãn cuối cùng của đời,
Cái chết của ta ơi, hãy đến thì thầm bên ta!
Ngày này qua ngày khác ta đã canh chờ ngươi;
vì ngươi ta đã gánh chịu những vui sướng và đớn đau của đời.”(Gitanjali 91 — “O thou the last fulfilment of life, Death, my death, come and whisper to me!”)
Ngồi bên sông Hằng, đọc Tagore mà không biết đang đọc Tagore. Không phải vì tôi đang nghĩ đến cái chết. Mà vì tôi đang ngồi trong một nơi mà người ta không trốn tránh nó.
IV. Tại Sao George Harrison Chọn Nơi Này
(chụp phim ở một Ghat vào buổi tối)
Nhiều năm sau khi trở về, tôi mới hiểu tại sao tro cốt của George Harrison — tay guitar của The Beatles — được rải xuống sông Hằng ở đây vào tháng 12 năm 2001, sau khi ông mất vì ung thư phổi.
Harrison lần đầu đến Ấn Độ năm 1966, học sitar cùng Ravi Shankar. Ông ở lại sáu tuần, thiền định, học nhạc, và theo ông tự kể: “tôi đã bị Ấn Độ mê hoặc.” Bài Within You Without You — bài hát duy nhất trong album Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band do Harrison viết — ra đời sau chuyến đi đó, với sitar, tabla, tambura, và những câu từ như:
“Try to realise it’s all within yourself / No one else can make you change / And to see you’re really only very small / And life flows on within you and without you.”
(Hãy nhận ra rằng tất cả đều nằm trong chính bạn / Không ai khác có thể khiến bạn thay đổi / Và để thấy bạn thực ra chỉ rất nhỏ bé / Và cuộc đời vẫn chảy trong bạn và ngoài bạn.)
— “Within You Without You” (The Beatles, Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band, 1967)
Ông đã hiểu điều gì đó ở Ấn Độ mà không thể giải thích bằng ngôn ngữ phương Tây. Không phải triết học — mà là cái cảm giác được chứng kiến sự chết như một phần tự nhiên của sự sống. Người Hindu ở Varanasi không đến Ghat để cầu mong thoát khỏi cái chết — họ đến để học cách chết đúng cách, để khi lúc đó đến, họ đã sẵn sàng. Đó là sự giải thoát theo nghĩa đen nhất có thể.
Hôm đó ngồi trên thuyền, tôi chưa hiểu được điều đó. Phải đến Mustang, phải gần chết thật sự, tôi mới bắt đầu mờ mờ hiểu.
V. Mustang — Vương Quốc Bị Lãng Quên
Lo Manthang được xây vào năm 1380 bởi vua Ame Pal. Đây là thủ phủ của Vương quốc Lo — một mảnh đất Tây Tạng bị kẹp lại trong biên giới Nepal sau khi lịch sử xé toạc đi những thứ mà lẽ ra phải thuộc về nhau.
Mustang nằm sau dãy Annapurna, trong một thung lũng khô cằn màu đất đỏ mà trông giống sao Hỏa hơn là Trái Đất. Không có cây. Không có tín hiệu điện thoại. Không có internet. Gió thổi liên tục và lạnh đến mức cái lạnh không còn là cảm giác nữa — nó trở thành môi trường. Những ngôi nhà xây bằng đất nện, mái bằng phẳng, cờ cầu nguyện bay phần phật trên nóc. Tu viện có từ thế kỷ 15. Những bức tranh Phật giáo Tây Tạng trên vách đá đã tồn tại 600 năm.
Để đến được đây, chúng tôi đã đi bộ nhiều ngày. Qua Jomsom. Qua Kagbeni. Qua Chele, Syangboche, Ghaymi. Mỗi buổi sáng thức dậy trong túi ngủ, miệng khô, đầu hơi váng — dấu hiệu nhỏ của cơ thể đang cố thích nghi với không khí ngày càng loãng hơn.
Đến Lo Manthang vào buổi chiều — độ cao khoảng 3.800 mét — và thứ đầu tiên tôi làm là lao vào quán có wifi.
Đó là quyết định ngu ngốc nhất trong chuyến đi.
VI. Đêm Ở Mustang
Cà phê ở Lo Manthang là loại cà phê instant pha với nước nóng từ bình đun điện chập chờn. Tôi uống một cách vô thức trong lúc kiểm tra email và tin nhắn công việc dồn lại từ nhiều ngày không có sóng. Tim bắt đầu đập nhanh hơn — tôi nghĩ là do caffeine, không nghĩ gì thêm.
Đến bữa tối thì bắt đầu nôn.
(cửa số nhỏ ở Mustang)
Không phải nôn ọe nhẹ. Mà là cái kiểu nôn mà dạ dày muốn tự lật ngược ra ngoài. Đầu đau dữ dội. Mắt nhìn mọi thứ mờ hơn bình thường. Tôi ngồi xuống góc phòng, lưng dựa vào tường đất lạnh, và nhận ra rằng tôi không biết mình đang bị gì.
Bạn cùng đi đã ngủ. Trong túi ngủ, kéo khóa kín, ngủ sâu như những người không hề hay biết gì đang xảy ra cách bạn có vài bước chân. Đó là một trong những cảm giác cô đơn lạ nhất tôi từng có — không phải cô đơn theo nghĩa buồn, mà cô đơn theo nghĩa: nếu có chuyện thật sự xảy ra, không ai biết cả.
Đêm đó tôi có những cơn ảo giác nóng bức — cảm giác cơ thể đang bốc hỏa trong khi nhiệt độ bên ngoài chắc chắn dưới 5 độ. Khi bị sốc độ cao nặng, người ta có thể cởi hết áo ra vì không chịu được cái nóng tưởng tượng đó — và chết cóng ngay sau đó trong đêm Himalaya. Đủ tỉnh táo để không cởi áo — đó là may mắn duy nhất của tôi đêm hôm đó.
Buổi sáng, tôi còn sống. Đầu vẫn đau nhưng không muốn nôn nữa. Ngồi dậy nhìn qua ô cửa sổ nhỏ: bầu trời Mustang xanh một màu xanh không tả được — xanh của độ cao, xanh của không khí không bụi, xanh của một nơi mà thế giới còn lại dường như không tồn tại.
VII. Những Người Không Còn Nơi Để Về
Có một điều về Mustang mà tôi nghĩ mãi sau này.
(chụp ở Mustang)
Người dân ở đây — người Lo Pa, người Tây Tạng đã ở đây qua nhiều thế hệ — họ sống trong một mảnh đất mà về mặt văn hóa và lịch sử thuộc về một thế giới khác, một thế giới mà biên giới địa lý và chính trị đã xác định lại theo cách họ không được chọn. Tu viện ở đây là tu viện Tây Tạng. Ngôn ngữ ở đây là tiếng Tây Tạng. Kiến trúc, trang phục, lễ hội Tiji — tất cả đều là Tây Tạng. Nhưng họ ở Nepal. Và Tây Tạng, theo nghĩa mà họ từng biết — đã trở thành một thứ khác.
Tôi không muốn đi vào chính trị. Nhưng tôi nghĩ đến điều này: khi tôi suýt chết ở Mustang, ít nhất tôi biết mình còn một chỗ để quay về. Một đất nước, một thành phố, một căn nhà, một mạng wifi quen. Những người ở Lo Manthang — họ đang ở nhà của họ, và đồng thời họ đang ở trên những mảnh đất của một ký ức không còn địa chỉ vật lý nào để trở về.
Ở Varanasi, tôi đã thấy cách người Hindu tiễn đưa người chết — bằng lửa. Hỏa táng là cánh cổng. Lửa đốt cháy thân xác, tro rải xuống sông Hằng, linh hồn đạt moksha và thoát khỏi luân hồi. Đó là một hệ thống khép kín và rõ ràng: bạn sinh ra, bạn sống, bạn chết, bạn được đốt, bạn giải thoát. Sông Hằng là điểm cuối. Mọi thứ kết thúc ở mặt nước.
Nhưng ở Mustang, người Tây Tạng có một nghi thức khác — thiên táng. Thi thể được đưa lên đỉnh núi cao, cắt ra, và để cho kền kền đến ăn. Không lửa. Không tro. Không sông. Thay vào đó là bầu trời. Xương thịt được nghiền với bột tsampa rồi trộn lại để kền kền ăn cho hết, không chừa lại gì. Người Tây Tạng gọi đó là jhator — “bố thí cho chim.” Trong quan niệm Phật giáo Tây Tạng, thân xác chỉ là cái vỏ rỗng sau khi thần thức đã rời đi. Cho kền kền ăn là hành động từ bi cuối cùng — dùng cái vỏ rỗng đó để nuôi một sinh linh khác.
Tôi ngồi nghĩ về sự khác biệt đó rất lâu. Ở Varanasi, người chết đi xuống — xuống lửa, xuống tro, xuống sông. Ở Mustang, người chết đi lên — lên đỉnh núi, lên mỏ kền kền, lên bầu trời. Hai hướng ngược nhau hoàn toàn, nhưng cùng một mong muốn: đừng giữ lại gì cả.
Và tôi nghĩ, có lẽ đối với những người ở Lo Manthang — những người mà mặt đất dưới chân đã không còn hoàn toàn thuộc về họ theo nghĩa họ từng biết — thì thiên táng là cách trở về duy nhất còn lại. Không trở về một quốc gia. Không trở về một địa chỉ. Mà trở về bầu trời — thứ duy nhất không có biên giới, không có hộ chiếu, không ai có thể vẽ lại bản đồ. Kền kền mang họ lên cao, và ở trên đó, không có chuyện thuộc về Nepal hay thuộc về đâu khác. Chỉ có trời.
Một buổi sáng ở Lo Manthang, tôi gặp một ông già đang ngồi xoay bánh cầu nguyện trước cổng tu viện. Ông nhìn tôi, gật đầu, rồi tiếp tục xoay. Thành thạo, nhẹ nhàng, như thể đó là hơi thở. Tôi không biết ông nghĩ gì. Tôi không biết ông có bao giờ nghĩ đến ngày mình sẽ được mang lên đỉnh núi không. Nhưng trong ánh mắt ông có một thứ gì đó giống như sự bình yên — không phải bình yên vì không biết, mà bình yên vì đã chấp nhận rằng nơi để trở về có thể không nằm trên mặt đất này.
Tagore lại xuất hiện trong đầu tôi, từ một bài khác trong Gitanjali:
“Cái chết, người hầu của Ngươi, đang đứng trước cửa ta.
Nó đã vượt qua biển cả vô danh và mang lời gọi của Ngươi đến nhà ta.
Đêm tối và lòng ta đang sợ hãi — nhưng ta sẽ cầm lấy ngọn đèn,
mở cổng và cúi chào nó như khách.”(Gitanjali 86 — “Death, thy servant, is at my door. He has crossed the unknown sea and brought thy call to my home…”)
Tôi không chắc ông già đó có biết Tagore không. Nhưng ông đang làm đúng điều Tagore mô tả — không phủ nhận, không chạy trốn. Chỉ ngồi đó, xoay bánh cầu nguyện, và chờ. Chờ ngày kền kền sẽ mang ông về nhà.
VIII. Lửa Và Đỉnh Trời
Khi nghĩ lại hai chuyến đi đó, tôi nhận ra chúng có một điểm chung không ngờ: cả hai đều xảy ra ở những nơi mà ranh giới giữa sống và chết không được che giấu.
Ở Varanasi, ranh giới đó bằng lửa. Lửa cháy công khai, ngay trên những bậc đá xuống sông, không màn che, không nhà quàn, không hoa giả. Người chết nằm đó trong ánh lửa và mùi trầm hương, và người sống đứng vòng quanh không khóc — vì theo tín ngưỡng Hindu, khóc tại đây là điều cấm kỵ, là kéo linh hồn trở lại không cho giải thoát.
Ở Mustang, ranh giới đó bằng không khí — hay đúng hơn, bằng sự vắng mặt của không khí. Ở độ cao gần 4.000 mét, cơ thể nhắc nhở bạn rằng nó không được làm ra để tồn tại ở đây. Mỗi hơi thở là một lần đàm phán.
Và ở cả hai nơi, tôi đều không có điện thoại hữu dụng, không có internet đủ để trốn vào công việc, không có gì để phân tán sự chú ý (tôi đi Varanasi lúc Internet còn chưa phát triển, trên tay là cuốn Lonely Planet India dày cộp). Chỉ có những thứ đang xảy ra ngay trước mắt.
Harrison hiểu điều này. Ông tìm đến Ấn Độ không phải để tìm câu trả lời về cái chết — ông tìm đến để học cách không sợ nó. Và My Sweet Lord — bài hát lớn nhất trong sự nghiệp solo của ông, trộn lẫn Hallelujah với Hare Krishna — là kết quả của một người đã đứng đủ gần cái vô tận để không còn thấy nó đáng sợ:
“Hm, my Lord (Hare Krishna) / Hm, my Lord (Hare Krishna) / My sweet Lord (Krishna, Krishna) / My sweet Lord (Hare Hare)”
— “My Sweet Lord” (George Harrison, All Things Must Pass, 1970)
Ông chọn rải tro cốt ở sông Hằng — Varanasi và Allahabad — bởi vì đó là sự nhất quán. Một đời sống gắn với một ý niệm về sự giải thoát, kết thúc đúng chỗ mà ý niệm đó được sinh ra.
IX. Về Những Ly Chai Và Những Thứ Không Đặt Tên Được
Tôi không có bài học nào để chia sẻ từ hai chuyến đi đó.
Varanasi không dạy tôi cách chấp nhận cái chết. Mustang không dạy tôi cách trân trọng cuộc sống. Những câu nói như vậy nghe hay nhưng trống rỗng, như những tấm thiệp đẹp mà không ai thật sự đọc.
Điều tôi mang về chỉ là những hình ảnh: cái tiếng bõm của xương hông rơi xuống sông Hằng lúc nửa đêm. Màu xanh của bầu trời Mustang lúc 5 giờ sáng. Những ngọn lửa ở Manikarnika không bao giờ tắt dù trời mưa. Cái chén đất nung vỡ ra trên bậc đá sau khi uống xong trà Chai. Ông già xoay bánh cầu nguyện và không nhìn vào đâu cả.
Và một điều kỳ lạ: cả hai lần, tôi đều không nhớ mình đã cảm thấy gì. Không phải vì không cảm thấy — mà vì những thứ đó xảy ra ở một tầng sâu hơn cảm xúc, một chỗ mà não bộ không có từ để mô tả ngay tại thời điểm đó. Phải nhiều năm sau, ngồi trong căn phòng có điều hòa với laptop và cốc cà phê nóng, tôi mới bắt đầu thấy những mảnh đó ráp lại với nhau.
Có lẽ đó là cách du lịch hoạt động khi nó hoạt động đúng — không phải cho bạn câu trả lời ngay lập tức, mà gieo vào đầu bạn những câu hỏi mà phải mất nhiều năm bạn mới nhận ra mình đang ôm.
X. Người Nào Đó Sẽ Hiểu
Tôi viết bài này không phải để kể chuyện hay, mặc dù tôi hy vọng nó không dở.
Tôi viết vì có lẽ có ai đó đã ngồi trên con thuyền lúc sương còn dày ở Varanasi, tay cầm chén Chai nóng hổi, và cũng thấy cái thứ mình đang ngồi trong đó không có tên. Có lẽ có ai đó đã nằm trong túi ngủ ở độ cao 3.800 mét với cái đầu đau như búa bổ và nhận ra rằng đêm đó họ chỉ có một mình thật sự — không phải theo nghĩa không có người xung quanh, mà theo nghĩa sâu hơn.
Và có lẽ có ai đó, cũng như tôi, nhiều năm sau sẽ nghe lại Within You Without You và hiểu tại sao Harrison cười ở cuối bài — không phải cười nhạo, mà cười vì đến một lúc nào đó, tất cả những thứ đó đều trở nên vừa rất nghiêm túc vừa rất buồn cười cùng một lúc.
Những thành phố thiêng đón khách theo cách riêng của chúng. Varanasi bằng lửa và kẹo và tiếng bõm lúc nửa đêm. Mustang bằng bầu trời xanh không đáy và cái lạnh biến thành không khí. Nếu bạn đến một trong hai nơi đó và cảm thấy mình đang đứng ở mép của một thứ gì đó rất lớn mà không thể nhìn thẳng vào — thì bạn đang đứng đúng chỗ.
Không cần làm gì thêm. Cứ đứng đó. Nhấp một hụm trà chai vì bạn không cần phải kiểm tra xem mình đang ở độ cao nào và có ngu ngốc như tôi hay không.