Bài viết được tái dựng từ trải nghiệm cá nhân khi lang thang ở Kathmandu sau chuyến trek Langtang Valley, và từ cuốn sách “The Living Goddess” của Isabella Tree.
Cái Ngày Chúng Tôi Lạc Vào Nhà Của Nữ Thần
Hành trình bắt đầu không phải từ một kế hoạch. Sau nhiều ngày vật lộn với những con đường mòn của thung lũng Langtang — nơi mà bầu trời lúc nào cũng có vẻ gần hơn mặt đất — chúng tôi trở về Kathmandu với chân mỏi, phổi sạch và còn dư đúng một ngày trước chuyến bay về Sài Gòn.
Kathmandu là thứ thành phố mà bạn không thể đi theo bản đồ. Bạn phải đi lạc. Và chúng tôi đã làm đúng vậy — qua những con hẻm lát đá cũ kỹ, ngang qua những đền thờ mà mùi hương trầm và tiếng chuông đồng cứ va vào nhau, cho đến khi chúng tôi bước qua một cái cổng không có biển hiệu, vào một cái sân gạch đỏ nhỏ hẹp, tường cao bao quanh, và nhận ra mình đứng trước một căn nhà ba tầng với những ô cửa sổ chạm khắc tinh xảo theo lối Newari.
Chúng tôi đã định quay ra. Rồi có ai đó — tôi không còn nhớ là ai — khẽ nói: Đừng đi. Đợi chút.
Vài phút sau, trên tầng cao nhất, một cánh cửa sổ hé mở.
Một khuôn mặt bé nhỏ, trán kẻ con mắt thứ ba màu đỏ, mắt viền đen dày, không biểu cảm. Cô bé nhìn xuống đám người dưới sân. Không nhúc nhích. Không cười. Rồi biến mất sau khung gỗ như chưa từng xuất hiện.
Tôi đứng im khá lâu. Không biết vì sao.
Mãi đến khi ngồi trên chuyến bay về Sài Gòn, bốn tiếng đồng hồ với cuốn The Living Goddess của Isabella Tree mua vội qua Kindle, tôi mới bắt đầu hiểu mình vừa đứng trước điều gì.
Shakti Trong Hình Hài Người
Trước khi đọc cuốn sách đó, tôi tưởng Kumari đơn giản là một tập tục dân gian — đẹp, kỳ lạ, nhưng xa lạ. Nhưng Isabella Tree đã mở ra một thứ gì đó sâu hơn: Kumari không phải là biểu tượng, Kumari là hiện thân.
Người Nepal tin rằng shakti — nguồn năng lượng sáng tạo của vũ trụ — là nữ tính. Không có shakti, không có gì tồn tại. Và trong thế giới quan đó, một bé gái tiền dậy thì từ dòng tộc Shakya của cộng đồng Newar đã trở thành bình chứa của shakti trong hình hài con người. Đó là Kumari — nữ thần sống.
Điều thú vị không kém là tín ngưỡng này không thuần Hindu, cũng không thuần Phật giáo. Nó là sản phẩm của một sự hợp lưu hiếm có: cô bé được chọn từ một gia đình Phật giáo của dòng tộc Shakya (tức là Phật), nhưng được thờ phụng như hiện thân của Taleju Bhawani, một hóa thân của Durga trong Hindu giáo. Như cuốn sách đã ghi lại: “cô bé với quyền năng ban hay từ chối phước lành cho vị vua Hindu lại là một Phật tử.”
Đây không phải mâu thuẫn. Đây là Nepal.
Ba Mươi Hai Dấu Hiệu Của Một Vị Thần
Không phải bé gái nào cũng có thể trở thành Kumari. Hành trình bắt đầu từ huyết thống: ứng viên phải từ tộc Shakya, trong ít nhất ba thế hệ không kết hôn ngoài dòng tộc. Rồi từ đó, quá trình sàng lọc được mô tả là nghiêm ngặt đến mức gần như siêu nhiên.
Cô bé phải hội tụ đủ 32 hoàn hảo thể chất — một danh sách được ghi trong các cổ thư Tantra, từ những thứ cụ thể như “ba mươi hai chiếc răng sữa không thiếu một chiếc”, da không tì vết, mắt đen như quạ, đến những thứ huyền bí hơn như “giọng nói trong trẻo như vịt”, “đùi như bắp đùi của con nai”, hay “ngực rộng như sư tử”. Horoscope của cô bé phải khớp với horoscope của nhà vua.
Sau tất cả các bài kiểm tra thể chất và tử vi, thử thách cuối cùng diễn ra vào Đêm Đen Kalaratri — giữa ngày thứ tám và thứ chín của lễ hội Dasain. Cô bé được dẫn vào một căn phòng tối, nơi 108 trâu và dê vừa được tế thần Kali, đầu chúng xếp quanh phòng, và những người đàn ông đội mặt nạ nhảy múa. Cô bé không được sợ. Không được khóc. Không được run. Cuối cùng, cô phải chọn lại đúng những vật trang sức mà vị Kumari trước đã chọn.
Chỉ khi đó, thần linh được xem là đã chứng nhận sự hiện diện của mình trong cô bé.
Khuôn Mặt Lạnh Tanh Và Điều Tôi Không Biết Lúc Đó
Hôm đó đứng dưới sân, tôi đã thắc mắc tại sao cô bé không cười. Có phải cô bé sợ? Nhàm chán? Hay đây là cái nhìn của một đứa trẻ đã quá quen với việc bị nhìn?
Sự thật phức tạp hơn vậy nhiều.
Người Nepal đọc từng cử chỉ của Kumari như một thứ ngôn ngữ thiêng. Theo truyền thống, nếu Kumari giữ im lặng và không cảm xúc trong suốt buổi gặp gỡ — đó là dấu hiệu tốt, nguyện vọng của người đến sẽ được chấp thuận. Còn nếu cô cười? Một điềm dữ đang đến với người đó.
Danh sách các “ký hiệu” được ghi chép lại như sau:
- Khóc lớn hoặc cười lớn: báo hiệu bệnh nặng hoặc cái chết
- Rơi nước mắt hoặc dụi mắt: điềm báo cái chết sắp đến
- Run rẩy: báo hiệu tù đày, oan khuất
- Vỗ tay: nhà vua có điều lo sợ
- Nhặt đồ cúng: tổn thất tài chính
Tôi đứng dưới đó lúc nào không biết mình đang đọc một cuốn sách không có chữ viết.
Và tôi đã không biết rằng nụ cười của cô bé đó — nếu có — là điều tôi không nên mong đợi.
Ba Kumari, Ba Thung Lũng, Ba Cách Chọn
Có điều ít người du lịch biết: Kumari không phải chỉ có một. Trong thung lũng Kathmandu có nhiều vị Kumari ở các thành phố khác nhau — Kathmandu, Patan (Lalitpur), Bhaktapur — và cách họ được chọn, cũng như dòng tộc họ thuộc về, là khác nhau.
Kumari hoàng gia của Kathmandu (Raj Kumari) — vị nữ thần mà cả Nepal ngưỡng vọng nhất — đến từ tộc Shakya, dòng tộc thợ bạc và thợ vàng Phật giáo. Nhưng sang đến Patan, Kumari phải từ tộc Bajracharya — tức dòng tộc tăng lữ Phật giáo Newar. Ở Bhaktapur, lại có tiêu chí và nghi lễ riêng. Thậm chí trong chính Kathmandu, theo cuốn The Living Goddess, có một Kumari cổ xưa hơn cả Raj Kumari — Kumari của Mu Bahal — mà theo lời truyền miệng, đã tồn tại trước cả khi thành phố Kathmandu được xây dựng.
“Mu Bahal Kumari đã ở đây từ trước khi có bất kỳ Raj Kumari nào ở Kathmandu, Patan hay thậm chí Bhaktapur. Cô ấy đã ở đây từ trước khi có thành phố Kathmandu,” — một vị lão niên kể lại trong sách.
Điều đó khiến tôi nghĩ: hệ thống này không phải là một thứ được phát minh. Nó là một thứ đã tích lũy qua nhiều thế kỷ, từ nhiều cộng đồng, nhiều dòng tộc, nhiều cách hiểu về thần thánh.
Ngai Vàng Và Huyết Thống: Kumari Trong Lịch Sử Quyền Lực Nepal
Mối quan hệ giữa Kumari và nhà vua Nepal không đơn thuần là nghi lễ. Đó là một khế ước siêu hình.
Theo cuốn sách của Isabella Tree, các vua Malla — những nhà cai trị huyền thoại của thung lũng Kathmandu trước thế kỷ 18 — xem việc nhận tika (dấu hiệu phước lành) từ Kumari là điều kiện cần để tính chính danh của triều đại được công nhận. Ngay cả Prithvi Narayan Shah, vị vua Gorkha đã thống nhất Nepal vào thế kỷ 18, cũng được kể là đã đến nhận lễ vật từ Kumari Bhaktapur trong thời trẻ — mặc dù câu chuyện xung quanh đó có nhiều dị bản đầy tính huyền thoại.
Còn trong thời hiện đại? Những gì xảy ra với các nhà lãnh đạo đã phá vỡ truyền thống này đủ để khiến người ta dừng lại và suy nghĩ.
Khi Vua Mahendra bỏ qua việc dâng lễ vật cho Kumari vào năm 1971 — câu chuyện trong sách kể rằng hoàng gia không đáp lại lời thỉnh cầu từ nhà Kumari, Kumari bắt đầu có kinh nguyệt bất thường và “nhà vua bận” là câu trả lời duy nhất — bốn tháng sau, Mahendra qua đời vì đau tim trong một chuyến đi săn ở Terai, thọ 51 tuổi. Cuốn sách ghi rõ: “Everyone remembered what had happened when Gyanendra’s father, King Mahendra, had failed to present himself for the Kumari’s blessing in 1971. He had died on a hunting trip in the Terai four months later.”
Người kế vị, Vua Gyanendra — vị vua cuối cùng của Nepal trước khi chế độ quân chủ bị bãi bỏ năm 2008 — đã không xuất hiện vào ngày đầu tiên của lễ hội Kumari Jatra. Cuốn sách mô tả sự lo lắng bao trùm đám đông: “No king in living memory had missed the first day of Kumari Jatra.” Nhưng sau đó, Gyanendra vẫn đến nhận tika — không ai muốn thử thách điều đó lần nữa.
Sau khi Nepal bãi bỏ chế độ quân chủ, Thủ tướng Girija Prasad Koirala đã bước vào Kumari Chen vào đêm 30 tháng 9 năm 2007 để nhận tika từ Kumari. Nhưng có một chi tiết đáng chú ý: Kumari đã dùng tay phải trao tika cho vị thủ tướng — giữ lại bàn tay trái đầy năng lượng Tantra cho nhà vua. Một cử chỉ nhỏ, nhưng nói lên rất nhiều về cách truyền thống này tiếp tục vận hành ngay cả khi thế giới xung quanh nó thay đổi.
Tuổi Thơ Trong Cung Điện Và Cuộc Đời Sau Đó
Kumari sống trong Kumari Ghar — cung điện ba tầng ở Durbar Square, Kathmandu, được xây năm 1757. Cô không được đi ra ngoài ngoại trừ trong một số lễ hội lớn trong năm, và khi ra ngoài, đôi chân cô không bao giờ chạm đất. Cô mặc đỏ, búi tóc cao kiểu tháp chùa, vẽ con mắt thứ ba ở trán. Không ai được chụp ảnh cô trong những lần xuất hiện ở cửa sổ.
Đó là cuộc sống của một vị thần. Và cuộc sống đó kết thúc đột ngột.
Khi kinh nguyệt đầu tiên đến — đôi khi không có dấu hiệu báo trước — Kumari trở lại làm người thường. Nghi thức tiễn thần kéo dài mười hai ngày, những lễ puja để “rửa sạch” thần linh ra khỏi cô bé. Rồi cô trở về gia đình, không mang theo gì ngoài ký ức về những năm tháng được thờ phụng như thần linh.
Rashmila Shakya, một cựu Kumari của Kathmandu, đã viết hồi ký “From Goddess to Mortal” kể về những năm tháng đó và cuộc sống sau này. Cô mô tả việc thiếu giáo dục chính quy trong thời gian làm Kumari, sự lạ lẫm khi phải hòa nhập lại với thế giới bên ngoài — nơi mà không còn ai quỳ xuống trước mặt cô nữa.
Có một quan niệm dân gian dai dẳng rằng người đàn ông nào lấy cựu Kumari làm vợ sẽ chết trẻ. Dù không có bằng chứng, quan niệm này đủ mạnh để khiến nhiều cựu Kumari khó tìm được chồng. Chính phủ Nepal từng phải ra luật đảm bảo Kumari được đi học ngay cả khi đang tại vị, và cấp lương hưu cho các cựu Kumari sau khi họ “về hưu”.
Nhưng có những thứ không có chính sách nào giải quyết được: làm thế nào để một cô bé từng được cả dân tộc quỳ xuống học lại cách bước chân lên đất bình thường?
Taleju, Vajravarahi Và Cái Không Thể Nhìn Thấy
Một trong những điều khiến tôi mãi không thôi tò mò là lớp triết học ẩn dưới tất cả những nghi lễ này.
Trong tín ngưỡng Newar, vũ trụ được cấu trúc thành ba tầng năng lượng — ba gunas — và Kumari là biểu hiện của rajas: năng lượng động, màu đỏ rực, sức mạnh của hành động. Taleju là sattva — tinh khiết, trắng, siêu việt. Guhyeshvari là tamas — đen, phá hủy, tàn rã. Ba ngôi thần này tạo thành một tam giác linh thiêng bao trùm toàn bộ thung lũng Kathmandu.
Nhưng Taleju, theo những vị tu sĩ Tantra mà Isabella Tree phỏng vấn, không có hình dạng. Không có tượng thờ. Không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Chính vì vậy mà Kumari tồn tại — như một murti, một hình thể con người mà thần linh mượn để trở nên nhìn thấy được, để những người bình thường có thể đến gặp và nhận phước lành.
“Taleju tự mình hiện thân trong Kumari. Kumari là hình ảnh con người mà Nữ thần lấy để mọi người, ngay cả những người không được điểm đạo, cũng có thể nhìn thấy Bà.”
Tôi đọc đoạn này lúc 35.000 feet trên bầu trời và ngồi yên khá lâu. Cô bé đó trong khung cửa sổ — không phải đang diễn một vai, cô bé đang là một cái cổng. Cổng đến thứ gì đó không thể diễn đạt bằng ngôn ngữ thông thường.
Hiện Đại Hóa Và Những Gì Không Thay Đổi Được
Thế giới bên ngoài nhìn vào tập tục này với nhiều góc độ khác nhau. Các tổ chức nhân quyền đặt câu hỏi về quyền của trẻ em — cô bé có được đồng ý không, cô bé có bị tước đoạt tuổi thơ không. Năm 2008, vụ kiện tại tòa án Nepal yêu cầu bãi bỏ tập tục này đã nổ ra. Chính phủ phải can thiệp để đảm bảo Kumari được học hành ngay cả khi đang tại vị.
Nhưng cộng đồng Newar phản bác: đây không phải là việc ép buộc một đứa trẻ — đây là sự lựa chọn của cả gia tộc, của cả cộng đồng, và trong nhiều trường hợp, những gia đình có con được chọn làm Kumari xem đó là vinh dự lớn nhất đời.
Rashmila Shakya, trong hồi ký của mình, đã bác bỏ nhiều tin đồn ác ý về tập tục này — trong đó có câu chuyện cô bé bị bỏ một mình trong đêm tối với đầu súc vật để “thử lòng can đảm”. Theo cô: Kumari không bao giờ hiện diện trong cảnh tế thần đó. Cô được dẫn qua sân sau khi nghi lễ đã kết thúc.
Còn điều nào là thật và điều nào là huyền thoại? Người ta vẫn đang tranh luận.
Một Lần Trong Đời
Kathmandu Durbar Square không phải là điểm đến xa lạ — UNESCO đã xếp hạng di sản thế giới cho nó từ năm 1979. Nhưng đứng trong cái sân gạch đó, ngước nhìn lên những ô cửa sổ chạm khắc tinh xảo theo kiến trúc Newari truyền thống, chờ một khuôn mặt nhỏ xuất hiện — đó là một thứ trải nghiệm không thể mua được bằng giá vé vào cổng.
Kumari Ghar mở cửa hàng ngày, và Kumari thường xuất hiện ở cửa sổ tầng cao nhất vào buổi sáng khoảng 11h và chiều khoảng 3h. Không có gì đảm bảo cô bé sẽ xuất hiện — đó không phải buổi biểu diễn. Nhưng nếu bạn đứng đó đủ lâu, đủ kiên nhẫn, và nếu may mắn đủ nhiều — bạn sẽ thấy. Và bạn sẽ nhớ mãi.
Đừng chụp ảnh cô bé. Đừng chỉ trỏ. Đừng la hét khi thấy cô bé xuất hiện. Chỉ nhìn. Và đừng mong cô ấy cười.
Vì nếu cô ấy cười, bạn sẽ hiểu — nhưng đã muộn.
Cuốn “The Living Goddess” của Isabella Tree là một trong những tác phẩm nghiêm túc và cảm động nhất mà tôi từng đọc về một tập tục còn sống. Nếu bạn đang chuẩn bị đến Nepal, đọc nó trước — hoặc sau, như tôi, trên chuyến bay về. Cả hai đều có giá trị riêng của chúng.